Fazla mesai nedir?
İş Kanunu'na göre haftalık çalışma süresi en fazla 45 saattir. Bu sürenin üzerinde yapılan çalışmalar fazla çalışma, halk arasındaki adıyla fazla mesaidir. Dayanağı 4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesidir. Fazla çalışmanın her saati için normal saatlik ücretin %50 fazlası ödenir. Haftalık süre sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenmişse (ör. 40 saat), sözleşme süresini aşıp 45 saate kadar yapılan çalışma fazla sürelerle çalışmadır ve %25 zamlı ödenir.
Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir ve bir yılda toplam 270 saati geçemez. Onay iş sözleşmesi yapılırken ya da sonradan alınabilir; işçi onayını otuz gün önceden bildirerek geri alabilir.
Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanır?
1. Saatlik ücret
Aylık ücretli çalışanlarda ay 30 gün, günlük çalışma 7,5 saat kabul edilir; böylece aylık 225 saat bulunur:
Saatlik brüt ücret = Aylık brüt ücret / 225
Günlük brüt ücret = Aylık brüt ücret / 30
2. Ödeme türleri
| Çalışma türü | Ödeme |
|---|---|
| Fazla çalışma (45 saat üzeri) | Saatlik ücret × 1,5 × saat |
| Fazla sürelerle çalışma | Saatlik ücret × 1,25 × saat |
| Ulusal bayram / genel tatilde çalışma | Her gün için ayrıca 1 günlük ücret |
| Hafta tatilinde çalışma | Günlük ücret × 1,5 (her gün için) |
Ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) günlerinde (ör. 1 Ocak, 23 Nisan, 1 Mayıs, 19 Mayıs, 15 Temmuz, 30 Ağustos, 29 Ekim, Ramazan ve Kurban Bayramları) işçi çalışmasa da o günün ücretini alır; çalışırsa, İş Kanunu md. 47 gereği çalıştığı her gün için ayrıca bir günlük ücret ödenir. Hafta tatili (md. 46) ise yedi günlük dönemde en az 24 saat kesintisiz dinlenmedir; bu günde çalışan işçiye uygulamada çalıştığı gün için %50 zamlı günlük ücret ödenir.
3. Net hesaplama
Fazla mesai ücreti ücret niteliğindedir: SGK ve işsizlik primi (%15), gelir vergisi ve damga vergisi (binde 7,59) kesilir. Ek ödeme o ayın maaşına eklendiği için vergi, maaşınızla birlikte kümülatif matrahınızın ulaştığı dilimden hesaplanır. Hesaplayıcı, seçtiğiniz ödeme ayına kadar aynı brütü aldığınızı varsayarak kümülatif matrahı kendisi bulur ve mesaili maaşın neti ile mesaisiz maaşın neti arasındaki farkı yaklaşık net olarak gösterir. Asgari ücret istisnası maaşta zaten kullanıldığından ek ödemeye ayrıca uygulanmaz.
Örnek hesaplamalar
Örnek 1: 45.000 TL brüt, 10 saat fazla mesai
- Saatlik ücret: 45.000 / 225 = 200,00 TL
- Fazla mesai ücreti: 200,00 TL × 1,5 × 10 = 3.000,00 TL
- Kesintiler (Ocak): SGK + işsizlik 450,00 TL, gelir vergisi 382,50 TL, damga vergisi 22,77 TL
- Yaklaşık net: 2.144,73 TL; Ocak toplam neti 36.632,98 TL yerine 38.777,71 TL olur.
Örnek 2: Asgari ücretli, 2 gün bayram çalışması
Brüt asgari ücretli (33.030,00 TL) bir çalışan iki bayram gününde çalıştığında günlük ücreti 1.101,00 TL olduğundan 2.202,00 TL ek ödeme alır. Kesintiler sonrası yaklaşık net 1.574,24 TL'dir. Asgari ücret istisnası yalnız asgari ücret kısmına uygulandığı için ek ödemeden gelir vergisi (280,75 TL) ve damga vergisi (16,71 TL) kesilir.
Örnek 3: 60.000 TL brüt, 8 saat mesai ve 1 hafta tatili
- Saatlik ücret 266,67 TL, günlük ücret 2.000,00 TL
- Fazla mesai: 3.200,00 TL; hafta tatili çalışması: 3.000,00 TL
- Toplam brüt ek ödeme: 6.200,00 TL, yaklaşık net 4.432,44 TL
Serbest zaman kullanımı
İşçi isterse fazla çalışma ücreti yerine serbest zaman kullanabilir: fazla çalıştığı her saat için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için 1 saat 15 dakika (md. 41/4). Serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretten kesinti yapılmadan kullandırılır.
Fazla mesai yapılamayacak durumlar
- 18 yaşından küçük işçiler,
- Gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçiler,
- Sağlık kuralları bakımından günde 7,5 saat veya daha az çalışılması gereken işlerde çalışanlar,
- Gece çalışmasında (gece çalışması 7,5 saati aşamaz),
- Kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışanlar.
Sık yapılan hatalar
- Saatlik ücreti 240 veya 180 saate bölerek bulmak. İş Kanunu'na göre aylık ücret 225 saate bölünür.
- Net maaş üzerinden zam hesaplamak. Zam brüt saatlik ücrete uygulanır; net sonradan bulunur.
- Bayram çalışmasını tek yevmiye sanmak. Bayram günü ücreti zaten maaşa dahildir; çalışılan her gün için ayrıca bir günlük ücret ödenir.
- Vergiyi sabit %15 kabul etmek. Yılın ilerleyen aylarında ek ödeme %20 veya %27 dilimine girebilir.
- "Ücrete dahil" maddesini sınırsız saymak. Sözleşmede fazla mesainin ücrete dahil olduğu yazsa bile bu, yargı kararlarına göre yıllık 270 saatle sınırlıdır; aşan kısım ayrıca ödenmelidir.
Aylık maaşınızın dökümü için brütten nete maaş hesaplama, izin haklarınız için yıllık izin hesaplama, saatlik asgari ücret için asgari ücret hesaplama araçlarını kullanabilirsiniz.
Yasal dayanak
- 4857 sayılı İş Kanunu md. 41 (fazla çalışma), md. 46 (hafta tatili), md. 47 (genel tatil), md. 63 (çalışma süresi)
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği
- 2429 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun
- 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu md. 103; 5510 sayılı Kanun md. 80–82
Sık Sorulan Sorular
Haftalık 45 saati aşan her saat için saatlik ücretin %50 fazlası ödenir. Sözleşmede haftalık süre 45 saatin altındaysa, 45 saate kadar olan kısım %25 zamlıdır.
Aylık brüt ücret 225 saate bölünür. Örneğin brüt asgari ücretin (33.030,00 TL) saatlik karşılığı bu yolla bulunur.
Bir yılda en fazla 270 saat fazla çalışma yapılabilir. Bu sınır, işçinin onayı olsa bile aşılamaz.
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışan işçiye, o günün normal ücretine ek olarak çalıştığı her gün için bir günlük ücret daha ödenir. Yani o gün için toplamda iki yevmiye alınır.
Evet. Fazla mesai ücreti normal ücret gibi SGK ve işsizlik primine, gelir vergisine ve damga vergisine tabidir. Vergi oranı yıl içinde biriken matrahınıza bağlıdır.
Evet. İsterseniz her fazla çalışma saati için 1 saat 30 dakika serbest zaman kullanabilirsiniz. Serbest zaman altı ay içinde ve ücretinizden kesinti yapılmadan verilmelidir.
Fazla çalışma için yazılı onayınız gerekir. Onay vermediyseniz fazla mesaiyi reddetmeniz fesih sebebi sayılamaz. Zorunlu nedenler veya olağanüstü hâllerde ise işçinin onayı aranmayabilir.